Wát er tijdens een El Niño gebeurt, is inmiddels vrij aardig bekend. Maar waaróm die grote plas warm water plotseling opschuift van Zuidoost-Azië naar Zuid-Amerika, de 'trigger' voor een nieuwe El Niño, weten klimaatonderzoekers nog niet precies. Alle ogen zijn nu gericht op zeventig onderzoeksboeien in de Grote Oceaan. Hopelijk geven die het beslissende antwoord.

Door Myrna Tinbergen

El Niño, Spaans voor 'het kerstkind', is een vrij onschuldige naam voor een natuurverschijnsel dat in grote delen van de wereld regelrechte rampspoed veroorzaakt. Van stortregens en overstromingen aan de westkust van Zuid-Amerika tot extreme droogte en hongersnood in Australië, Indonesië, India en Afrika. Zelfs het weer in Europa verandert tijdens een El Niño, ontdekten Nederlandse oceanografen enkele jaren geleden.

Bij het KNMI in De Bilt vinden ze dat El Niño er in de media, en daarmee bij het grote publiek, nogal beroerd vanaf komt. Het verschijnsel is bijna synoniem voor tornado's, orkanen, stortregens, overstromingen, extreme droogtes, mislukte oogsten en bosbranden. "El Niño krijgt van ongeveer alles de schuld", zegt oceanograaf Geert Jan van Oldenborgh licht verontwaardigd. "Van de ondergang van Napoleon tot de opkomst van Hitler. En als het niet door El Niño komt, ligt het wel aan het broeikaseffect. Onzin, natuurlijk. El Niño is niet goed of slecht. Het is een natuurfenomeen dat er gewoon bijhoort."

El Niño heeft ook positieve effecten, met name in Noord-Amerika. Zo zijn er tijdens een El Niño minder orkanen in het Caribisch gebied. En het Noordoosten van de VS hoeft beduidend minder te stoken in de winter. Daar is het juist warmer dan normaal, omdat de kou via de polaire straalstroom uit Noord-Canada niet zo zuidelijk komt als anders. In Californië valt meer regen dan gebruikelijk. "Daar is het weer tijdens een El Niño een beetje Nederlands druilerig", grinnikt Van Oldenborgh. "Maar doordat de regen veel gelijkmatiger valt, lopen de wegen minder schade op. En tropische vissers vangen ineens exotische vissen met prachtige kleuren, die daar normaal gesproken niet voorkomen." De grote verliezers zijn Indonesië, de Filippijnen en Papoea-Nieuw-Guinea. "Die krijgen tijdens een sterke El Niño te maken met rampzalige droogtes. In 1998 was er in Oost-Indonesië echt hongersnood."

Voor oceanografen is El Niño buitengewoon interessant. Het fenomeen beïnvloedt het klimaat in grote delen van de wereld - op een opvallende en georganiseerde manier. "We begrijpen het verschijnsel redelijk, maar ook weer niet helemaal. Dat is boeiend", zegt afdelingshoofd bij oceanografie Gerrit Burgers. Ook het trage tempo van de oceaan fascineert hem. "De oceaan is sloom, ongelooflijk traag, maar hij beweegt wel. De Kelvin- en Rossby-golven in de Pacific, die een rol lijken te spelen bij het ontstaan van een El Niño, verplaatsen zich met twee meter per seconde, zeg maar op roeibootsnelheid. Je kunt rustig een kwartiertje met zo'n golf meewandelen. Het water beweegt heel langzaam, maar wel onvermijdelijk. El Niño is niet te stoppen." Wat snelheid betreft heeft het een menselijke schaal, maar de watermassa die El Niño in beweging brengt, overstijgt volgens de KNMI'ers ieders voorstellingsvermogen. "Over vijf tot tien jaar weten we vermoedelijk meer. Hopelijk hebben we dan klimaatmodellen waarmee we beter kunnen voorspellen. Voor ons is deze tijd heel interessant."

[Een van de 70 TAO-boeien, die dagelijks de watertemperatuur, luchtdruk en luchtvochtigheid in hun omgeving meten.]

Alle ogen in het El Niño-onderzoek zijn gericht op zeventig boeien in de Grote Oceaan. Deze 'TAO-boeien' (tropical atmosphere/ocean) zijn daar eind jaren tachtig uitgezet langs de evenaar en vormen 's werelds eerste waarschuwingssysteem voor veranderingen in de tropische oceaan. Zij meten dagelijks de watertemperatuur (tot vijfhonderd meter diep), luchtdruk en luchtvochtigheid in hun omgeving. Die gegevens worden via de satelliettelefoon doorgestuurd naar het Pacific Marine Environmental Laboratory in Seattle, van waaruit ze vervolgens terechtkomen bij onderzoeksinstituten in de VS, Europa en Japan. Burgers: "We hebben nu een goed driedimensionaal beeld van de oceaan. Het systeem is duur en ingewikkeld en kost jaarlijks zo'n honderd miljoen dollar aan onderhoud. Maar de boeien brengen het onderzoek en de El Niño-voorspellingen een belangrijke stap verder."

> Lees meer in Noorderlicht: Dossier El Nino
> Nog veel meer in Dossier: El Nino

[Bron: Dossier El Nino op de site van Noorderlicht]